Ze zit tegenover me en zegt:
“Ik weet eigenlijk niet zo goed wat er met me is.”
Er volgt een kleine glimlach, bijna alsof ze zich wil verontschuldigen.
“Ik heb eigenlijk best wel een fijne jeugd gehad. Mijn ouders deden wat ze konden: er was genoeg te eten, we gingen elk jaar op vakantie, ik kwam niets tekort, ik ben niet mishandeld ofzo. Dus ja… ik snap niet helemaal waarom ik me zo voel.”
Even blijft het stil. Er verschijnt een frons tussen haar wenkbrauwen.
“Ik voel mij leeg misschien. Of… niet echt leeg. Meer alsof ik er wel ben, maar niet helemaal.”
Dit is vaak hoe het begint: niet met een duidelijk verhaal. Niet met iets wat je kunt aanwijzen en verklaren, maar met een vaag gevoel dat er al langer is. Moeilijk exact te benoemen. En bijna altijd komt er daarna een zin als:
“Misschien stel ik me gewoon aan.”, of: "Misschien verbeeld ik het mij gewoon."
Toch is dat gevoel er niet zomaar. Voor veel mensen is dit het begin van het herkennen van iets wat lange tijd onzichtbaar is gebleven: emotionele verwaarlozing. Al klinkt dat misschien wel een beetje zwaar, alsof dat allemaal opzettelijk is gebeurd. Maar niets is minder waar....
Wat is emotionele verwaarlozing (en waarom je het vaak niet herkent)?
Emotionele verwaarlozing gaat niet over wat er zichtbaar misging, het gaat over wat er ontbrak: niet gezien worden in wat je voelde, niet gespiegeld worden in je binnenwereld, niet leren dat je emoties betekenis hebben, niet leren om je emoties adequaat te reguleren. Dat gebeurt zelden bewust. Veel ouders doen wat ze kunnen, met wat ze zelf hebben meegekregen. En als zij nooit hebben geleerd hoe ze met gevoelens om moeten gaan, is het moeilijk om dat door te geven. Emotioneel zijn zij nooit echt volwassen geworden. En daar kunnen zij weinig aan doen. Het is een intergenerationele erfenis die zij weer van hun ouders hebben meegekregen. Daardoor groeien veel mensen op in een omgeving die aan de buitenkant goed was — maar waarin iets essentieels ontbrak: emotionele afstemming. En precies daarom is emotionele verwaarlozing zo moeilijk te herkennen: er is geen duidelijk moment, geen verhaal dat je makkelijk kunt vertellen, maar het effect ervan is vaak diep voelbaar.
Hoe emotionele ontwikkeling ontstaat: leren voelen en jezelf begrijpen
Als kind ontdek je jezelf en de wereld niet in je eentje. Je hebt daar een ander voor nodig. Iemand die ziet wat er in je gebeurt, die woorden geeft aan wat je voelt, die je helpt om emoties te dragen, in plaats van ze weg te wuiven. Via die kleine momenten leer je: dit is verdriet, dit is boosheid, dit mag er zijn. In de psychologie noemen we dit het ontwikkelen van emotionele intelligentie en mentaliseren: het vermogen om je eigen binnenwereld te begrijpen. Wanneer dat proces onvoldoende plaatsvindt, blijft een deel van die ontwikkeling liggen: gevoelens zijn er wel, maar ze blijven onduidelijk; of ze worden iets wat je liever vermijdt; of juist iets wat je overspoelt.
Waarom je je leeg kunt voelen terwijl alles goed lijkt te gaan
Veel mensen die emotionele verwaarlozing hebben ervaren, leiden een leven dat aan de buitenkant helemaal klopt: werk, relaties, verantwoordelijkheden, het is er allemaal. En toch is er van binnen iets dat niet helemaal meebeweegt: een gevoel van leegte, of afstand. Alsof je niet volledig aanwezig bent in je eigen leven. Dat kan heel verwarrend zijn, want als er niets mis lijkt, waarom voelt het dan wel zo? Die innerlijke leegte betekent meestal niet dat er niets is, het betekent vaak dat er weinig verbinding is met wát er ís. Omdat het vaak moeilijk is om onder woorden te brengen wat je voelt en waarom je dit zo voelt, kun je ook weinig steun verwachten van de mensen om je heen. Je krijgt opmerkingen te horen als: "je had het toch goed?", of: "wees niet zo ondankbaar, ze deden alles voor jou"en ja, als je het op materieel vlak bekijkt, dan was dat ook wel zo. Maar onder de oppervlakte, daar mist iets: een bepaalde houvast, een stevig fundament.
Altijd zorgen voor anderen: een veelvoorkomend gevolg van emotionele verwaarlozing
Eva was iemand die alles overzag. In haar werk, haar gezin, haar sociale leven.
“Als er iets speelt, ben ik de eerste die het voelt,” zei ze. “Ik weet precies wat iemand nodig heeft.”
Maar toen ik haar vroeg wat zij zelf nodig had, bleef het stil.
“Ik… weet het eigenlijk niet.” Ze beet op haar lip en zweeg...
Veel mensen herkennen dit patroon: je bent afgestemd op de ander, maar het contact met jezelf is minder vanzelfsprekend. Dat gebrek aan verbinding ontstaat niet zomaar. Het is een manier geweest om verbinding met je omgeving te behouden. Dat is heel natuurlijk, want als kind ben je afhankelijk van de zorg van de mensen om je heen. Zij verschaffen je (althans, in een normale, gezonde situatie) onderdak, voorzien je van eten en drinken en zorgen ervoor dat je veilig bent. Als kind leer je: ik blijf verbonden als ik me aanpas. Maar die aanpassing heeft vaak een prijs: je eigen gevoelens raken op de achtergrond. Je verliest de verbinding met jezelf. Groei je op bij emotioneel volwassen ouders, dan voorzien zij jou van deze eerdergenoemde zaken en houden zij tegelijkertijd rekening met jouw behoeftes en behandelen zij jou met respect. Doen zij dit niet, dan verlies je jouw gevoel van autonomie en zul je jezelf gaan wegcijferen voor anderen: je stemt je af op andermans behoeften, speelt hier op in en zorgt ervoor dat iedereen om je heen tevreden is. Als er harmonie is, dan ben jij veilig. Je zult er dus alles aan doen om de harmonie te behouden. Vaak ten koste van jezelf.
Waarom je soms weinig voelt en soms juist overweldigd raakt door emoties
Misschien herken je dit: soms voel je weinig en op andere momenten juist ineens heel veel. Alsof het alle kanten op kan gaan. Dat heeft vaak te maken met hoe je systeem heeft geleerd om met emoties om te gaan. Wanneer gevoelens lange tijd niet herkend of begeleid zijn, worden ze óf gedempt, óf ze komen ineens sterk naar boven. Niet omdat je “te gevoelig” bent, maar omdat er nooit een geleidelijke manier is ontstaan om met gevoelens om te gaan. Je leeft in een emotionele rollercoaster waarin je speelbal bent van je emoties, met hoge pieken en diepe dalen. Steeds leven met die intensiteit is doodvermoeiend. Je staat altijd 'aan' en/of (vaak in een later stadium) je schakelt uit, bent 'weg'. van jezelf, weg van je emoties en weg van de wereld om je heen. Als verdoofd neem je dan alles waar en leeft niet echt. Het is een overlevingsmechanisme van mensen die overprikkeld zijn. Zonder dit mechanisme brand je op, maar met dit mechanisme ontbreekt het je aan levenslust. Je voelt je leeg en misschien zelfs depressief.
Emoties onderdrukken: waarom gevoelens zich later ineens opstapelen
Peter beschreef zichzelf als nuchter: iemand die niet snel emotioneel werd.
“Ik voel gewoon niet zoveel,” zei hij.
Tot hij vertelde over momenten waarop alles ineens te veel werd.
“Dan gebeurt er iets kleins en ineens klapt het. Alsof alles tegelijk komt.”
Wat er vaak gebeurt, is dat gevoelens niet verdwijnen: ze worden opgeslagen in je lichaam; in je zenuwstelsel; in ervaringen die nooit helemaal verwerkt zijn. En op een gegeven moment zoekt dat systeem een uitweg. Niet rustig, maar ineens. Dan lijkt er geen houden meer aan. Als een bal die je onder water probeert te drukken: het lukt je een poosje, maar uiteindelijk lukt het je niet meer om de bal onder water te houden, linksom of rechtsom ontsnapt hij onder de druk van je handen vandaan en schiet ineens de lucht in. En dan moet je ze wel aankijken.
Hoe emotionele verwaarlozing zich uit in je lichaam en zenuwstelsel
Veel mensen merken dat hun lichaam signalen geeft voordat ze zelf begrijpen wat er speelt (of ze missen de signalen in dat moment maar kunnen ze achteraf wel benoemen): een spanning die blijft hangen, onrust zonder duidelijke reden, vermoeidheid die niet alleen fysiek voelt. Je lichaam probeert iets duidelijk te maken. Volgens inzichten uit de psychologie en neurobiologie is ons zenuwstelsel voortdurend bezig met het zoeken naar veiligheid. Als je niet hebt geleerd hoe veilige emotionele verbinding voelt, kan je systeem sneller in spanning of juist in afvlakking blijven hangen, zonder dat je precies weet waarom. Welke stand jouw lichaam opzoekt, kan verschillen van moment tot moment en is per persoon verschillend. Je zit dan steeds in een ander overlevingsmechanisme vast (de bekende fight, flight en freeze reacties, waar later ook fawn (pleasen) aan toegevoegd is). Vaak heb je wel de neiging tot een bepaald mechanisme: de een zal sneller van zich afbijten, zich groot maken (fight), de ander trekt zich terug (flight), weer een ander staat als aan de grond genageld en weet geen woord uit te brengen (freeze). De fawn reactie is een nog iets 'socialere' reactie: het is de laatste optie voordat de andere mechanismen in werking worden gesteld: je probeert de boel te sussen om zo de harmonie te herstellen. Lukt dit niet, dan komt de fight of flight reactie om de hoek kijken. Deze mechanismen trekken enorm veel energie uit je: het zet het lichaam in een 'alarmstand', er worden stresshormonen aangemaakt, het hart pompt extra hard, de spijsvertering en het immuunsysteem worden onderdrukt enz. enz. Het lichaam is evolutionair ingesteld op het kunnen volhouden van deze toestand voor de duur van ongeveer 30 minuten. Daarna zou het gevaar geweken moeten zijn (je hebt het overleefd, of niet, of iets sprekender: de leeuw heeft je opgegeten, of niet en je bent weer veilig in je grot aangekomen). Wanneer je dus continue, en soms zelfs jarenlang in deze stress stand blijft opereren, vreet dit energie en uit zich dit in grote vermoeidheid, allerlei lichamelijke klachten en vaak zelfs in chronische ziektes.
Van zelfkritiek naar zelfbegrip: een andere kijk op je gevoelens
Wat vaak een belangrijk keerpunt is, is niet dat je ineens alles begrijpt, maar dat je anders naar jezelf gaat kijken.
Van: “Wat is er mis met mij?”
Naar: “Wat heb ik nooit geleerd?”
Die vraag brengt iets zachts: meer ruimte, meer nieuwsgierigheid, minder oordeel. En precies dáár begint verandering.
Herstellen van emotionele verwaarlozing: opnieuw contact maken met jezelf
Herstellen betekent niet dat je iets moet “fixen”. Het betekent dat je iets mag gaan ontwikkelen wat vroeger geen ruimte heeft gekregen. Dat begint vaak klein: even stilstaan bij wat je voelt, opmerken wat er in je lichaam gebeurt, zonder het meteen te willen oplossen. In het begin kan dat onwennig zijn. Soms zelfs leeg, of zelfs beangstigend. Maar langzaamaan ontstaat er iets anders: meer herkenning, meer nuance, meer verbinding, met jezelf. Ik benoem het zelf altijd als volgt naar mijn cliënten toe: stel jezelf eens voor dat je aan een meer zit. Dat meer staat voor jouw binnenwereld, met al je gevoelens en emoties. Dan kun je er ineens middenin springen, grote kans dat je dan overspoeld raakt, zeker als je niet geleerd hebt om te zwemmen. Een andere reactie kan zijn dat je bang bent voor het water, je verstopt je achter een boom en vanaf een grote afstand kijk je naar het water, maar er is geen verbinding mogelijk. Beide opties zijn niet optimaal. Ik vraag cliënten altijd om aan de rand van het meer te gaan zitten, of op een steigertje dat in het meer uitkomt. Steek dan je voeten eens in het water, voel hoe dat is, je verbindt je dan voorzichtig met het water, maar raakt er niet door overspoeld. Zo is dat ook met emoties. Je kunt leren om te doseren, om niet steeds in die pieken en dalen terecht te komen, maar om in verbinding te blijven en steeds een beetje toe te laten, zodat je systeem niet meer overbelast raakt met vastzittende, onverwerkte gevoelens . Van daaruit kun je steeds beter gaan voelen en toegeven aan wat jij nu eigenlijk wil, wat jij nodig hebt. Voor jezelf gaan zorgen. Jezelf waarderen. Meer autonoom te worden en voor jezelf op te komen. Wat jouw ouders jou vroeger niet konden geven (en waarvoor jij toentertijd te klein en onmachtig was om aan jezelf te geven), leer jij nu aan jezelf te geven. Je wordt als het ware je eigen ouder.
Hulp bij emotionele verwaarlozing: waarom begeleiding kan helpen
Omdat dit proces zo verbonden is met hoe je in het verleden hebt leren verbinden, kan het helpend zijn om hier niet alleen doorheen te gaan. In een veilige setting ontstaat ruimte om te voelen wat er is, zonder dat het te veel wordt. Om woorden te geven aan wat eerst vaag was. Om stap voor stap meer contact te maken met jezelf. Niet omdat je het niet alleen zou kunnen, maar omdat het prettig is om steun te krijgen in het proces. Iemand die je voorziet van feedback, die je blinde vlekken aan het licht brengt en die je kan steunen als het even te veel wordt.
Coaching bij emotionele verwaarlozing: een zachte uitnodiging om te beginnen
Misschien herken je iets in dit verhaal. Misschien niet alles, maar wel genoeg om even stil te worden. En misschien voel je ergens dat er iets in jou is dat aandacht verdient. Je hoeft dat niet alleen te doen. In mijn praktijk begeleid ik mensen die verlangen naar meer verbinding met zichzelf. Mensen die vaak sterk en zelfstandig zijn, maar voelen dat er van binnen iets ontbreekt of vastzit. Samen onderzoeken we, in rust en zonder oordeel, wat er in jou leeft, zodat je stap voor stap weer kunt voelen wat van jou is — en wat je nodig hebt. Wil je meer lezen over de vormen van begeleiding die ik binnen de praktijk aanbied? Dat lees je hier, in deze blog, of neem vrijblijvend contact met mij op.
Reactie plaatsen
Reacties